উন্নয়নৰ নামত কাজিৰঙাক হেৰুৱাবলৈ আমি সাজু নে?
বানৰ কবলৰ পৰা অসম মুক্ত হোৱাই নাছিল এতিয়া আমাৰ আন এক সম্পদ কাজিৰঙা বিপদত!
ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বানভূমিত গঢ় লৈ উঠা কাজিৰঙা কোনো স্থিৰ, একে ঠাইতে থিয় হৈ থকা পৰিৱেশতন্ত্ৰ নহয়। পানী বাঢ়ে, পানী কমে, নদীৰ গতিপথ সলনি হয়, নতুন জলাশয় সৃষ্টি হয়, ঘাঁহনিৰ ৰূপ সলনি হয়। এই প্ৰাকৃতিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজতেই গঁড়, হাতী, হৰিণ, ম’হ, বাঘ, বিভিন্ন চৰাই আৰু অসংখ্য জীৱ-জন্তুৱে নিজৰ জীৱনচক্ৰ চলাই থাকে।ইউনেস্ক’ৰ মতে, কাজিৰঙা ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বানভূমিৰ এক গতিশীল পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ অংশ।
কিন্তু যেতিয়া বান ভয়ংকৰ ৰূপ লয়, তেতিয়া কাজিৰঙাৰ ভিতৰত থকা প্ৰতিটো জীৱৰ বাবে পৰিস্থিতি সলনি হৈ যায়।পানীৰ পৰা বাচিবলৈ বন্যপ্ৰাণীয়ে উচ্চ ভূমিৰ সন্ধানত ওলাই আহে। আৰু সেই পথটো সদায় উদ্যানখনৰ সীমাৰ ভিতৰত নাথাকে। কাজিৰঙাৰ সীমা আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সীমা একে নহয় ।
মানুহে এখন মানচিত্ৰত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সীমা আঁকে।
কিন্তু গঁড়ে সেই সীমাৰেখা নাজানে।
হাতীয়ে সংবেদনশীল অঞ্চলৰ সীমা বুজি নাপায়।
হৰিণে জানে কেৱল ক’ত পানী কম, ক’ত খাদ্য আছে আৰু ক’ত নিৰাপদ ভূমি আছে।
বানৰ সময়ত কাজিৰঙাৰ পৰা বহু বন্যপ্ৰাণী বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে কাৰ্বি আংলং।
ইউনেস্ক’ৰ তথ্য অনুসৰি, ঋতুভিত্তিক বানৰ সময়ত বহু জীৱ-জন্তু উদ্যানৰ বাহিৰলৈ যায় আৰু তেতিয়া সিহঁতে বিভিন্ন বিপদৰ সন্মুখীন হয়। কাজিৰঙা আৰু কাৰ্বি আংলং পাহাৰৰ মাজৰ পৰিৱেশগত সংযোগ বজাই ৰখাটোও উদ্যানখনৰ পৰিৱেশগত অখণ্ডতাৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
অৰ্থাৎ কাজিৰঙাক বচাবলৈ কেৱল উদ্যানখনৰ ভিতৰখন বচালেই নহ’ব।বন্যপ্ৰাণীয়ে যি পথেৰে ওলাই যায়, সেই পথটোও বচাব লাগিব। ভাবক, এটা বান আহিলে
কাজিৰঙাৰ ঘাঁহনি পানীৰ তলত।
জলাশয় উপচি পৰিছে।
চৰাইবোৰে আশ্ৰয় বিচাৰিছে।
হৰিণৰ জাক উচ্চ ভূমিৰ সন্ধানত দৌৰিছে।
গঁড়ে পানীৰ পৰা বাচিবলৈ বাহিৰলৈ ওলাইছে।
হাতীৰ জাকেও নিৰাপদ ঠাই বিচাৰি আগবাঢ়িছে।
এতিয়া যদি সেই পথৰ কাষতে থাকে অধিক ৰাস্তা, অধিক যান-বাহন, অধিক নিৰ্মাণ, অধিক মানুহৰ বসতি বা অধিক বাণিজ্যিক চাপ—তেতিয়া বন্যপ্ৰাণীৰ হাতত কিমান বিকল্প থাকিব?
এইখিনিতেই পৰিৱেশ-সংবেদনশীল অঞ্চলৰ(Eco Sensitive Zone) গুৰুত্ব আহি পৰে।
পৰিৱেশ-সংবেদনশীল অঞ্চলৰ(Eco Sensitive Zone) মূল উদ্দেশ্য হৈছে সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ চাৰিওফালে এনে এক সুৰক্ষা-বেষ্টনী সৃষ্টি কৰা, য’ত পৰিৱেশৰ ওপৰত অধিক চাপ পেলাব পৰা কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।
ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য—
বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থানৰ ওপৰত চাপ কমোৱা
অনিয়ন্ত্ৰিত নিৰ্মাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা
ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা
বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ আৰু বাসস্থান সুৰক্ষিত ৰখা
মানুহ-বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাত হ্ৰাস কৰা
কাৰণ সংৰক্ষিত এলেকাৰ সীমা শেষ হ’লেই বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰয়োজন শেষ নহয়।
ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে এই অঞ্চলৰ ভিতৰত মানুহ থাকিব নোৱাৰে বা কোনো উন্নয়ন হ’ব নোৱাৰে।
বৰং প্ৰশ্নটো হৈছে—
কেনেকুৱা উন্নয়ন হ’ব, ক’ত হ’ব আৰু তাৰ পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ কিমান হ’ব?
এই প্ৰশ্নটো কাজিৰঙাৰ দৰে অঞ্চলত আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
কাৰণ কাজিৰঙাৰ কাষত থকা প্ৰতিটো মাটি কেৱল “খালী মাটি” নহ’বও পাৰে।
কোনো ঠাই বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ হ’ব পাৰে।
কোনো ঠাই বানৰ সময়ত আশ্ৰয়স্থল হ’ব পাৰে।
কোনো জলাশয় বহু চৰাই আৰু জলজ জীৱৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে।
কোনো বনাঞ্চল দুটা বাসস্থানৰ মাজৰ সংযোগ হ’ব পাৰে।
কাজিৰঙাত ১,৭০০ৰো অধিক এছিয়ান হাতী আছে।
কিন্তু হাতীৰ বাবে এটা সৰু বা বিচ্ছিন্ন বাসস্থানেই যথেষ্ট নহয়। তেওঁলোকক প্ৰয়োজন—
খাদ্য → পানী → চলাচলৰ পথ → বানৰ সময়ত আশ্ৰয় → প্ৰজনন → বাসস্থানৰ সংযোগ
এটা বন্যপ্ৰাণী কৰিড’ৰ বন্ধ বা সংকুচিত হ’লে তাৰ প্ৰভাৱ কেৱল সেই অঞ্চলটোতে সীমাবদ্ধ নাথাকে—ই সমগ্ৰ বন্যপ্ৰাণী ব্যৱস্থাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
কাজিৰঙাৰ সুৰক্ষা মানে কেৱল উদ্যানখনৰ সীমাৰ ভিতৰৰ সুৰক্ষা নহয়; ইয়াৰ সৈতে সংযুক্ত সমগ্ৰ ভূ-দৃশ্যৰ সুৰক্ষাও জড়িত।
এতিয়া ১০ কিলোমিটাৰৰ পৰা ১ কিলোমিটাৰ
প্ৰকৃততে প্ৰতিখন ৰাজ্যই Eco-Sensitive Zone নিৰ্ধাৰণৰ বাবে আনুষ্ঠানিক আবেদন দাখিল কৰিব লাগে।
কিন্তু অসম চৰকাৰে ইমান দশক ধৰি কাজিৰঙাৰ সন্দৰ্ভত কোনো ধৰণৰ জাননী চৰকাৰলৈ পঠিওৱাই হোৱা নাছিল।
সেইয়ে ২০০৬ চনৰ এক নিৰ্দেশৰ অধীনত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে—
এই Eco-Sensitive Zone ১০ কিলোমিটাৰলৈ প্ৰযোজ্য হৈ পৰে।
আৰু এতিয়া অসম চৰকাৰে ESZ ১ কিলোমিটাৰলৈ হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰস্তাৱ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওচৰত আগবঢ়াইছে।
কিন্তু উন্নয়নৰ সংজ্ঞাত প্ৰকৃতিৰ স্থান ক’ত?
এখন আধুনিক চহৰ, এখন উন্নত ৰাস্তা বা এখন বৃহৎ পৰ্যটন প্ৰকল্পে মানুহক সুবিধা দিব পাৰে। কিন্তু যদি সেই উন্নয়নৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ বন্ধ হয়, বাসস্থান খণ্ডিত হয় বা বানৰ সময়ত বন্যপ্ৰাণীৰ নিৰাপদ আশ্ৰয় কমি যায়—তেন্তে তাৰ মূল্য কোনে দিব?
কাজিৰঙাৰ কথা ক’লে আমাৰ চকুৰ আগত প্ৰথমে এশিঙীয়া গঁড়ৰ ছবি আহে। কিন্তু কাজিৰঙা কেৱল গঁড়ৰ ঘৰ নহয়।
ইয়াত হাতী আছে।
বাঘ আছে।
বনৰীয়া ম’হ আছে।
হৰিণ আছে।
অসংখ্য স্থানীয় আৰু পৰিভ্ৰমী চৰাই আছে।
আৰু এই সকলো জীৱ একে পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
সেয়ে বাসস্থান এটা অলপ অলপকৈ খণ্ডিত হ’লে তাৰ প্ৰভাৱ কেৱল এটা প্ৰজাতিৰ ওপৰত নপৰে।
এটা পথ বন্ধ হয় মানে এটা চলাচলৰ পথ হেৰায়।
এটা জলাশয় নষ্ট হয় মানে বহু জীৱৰ বাসস্থান সলনি হয়।
এটা সংযোগ-পথ সংকুচিত হয় মানে মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ মাজৰ দূৰত্ব কমে।
আৰু দূৰত্ব কমিলে সংঘাতৰ সম্ভাৱনাও বাঢ়ে।
কাজিৰঙাৰ ওচৰত মানুহো থাকে।তেওঁলোকৰ খেতি আছে, ঘৰ আছে, জীৱিকা আছে।বানৰ সময়ত যেতিয়া বন্যপ্ৰাণী বাহিৰলৈ আহে, তেতিয়া খেতিৰ ক্ষতি, পশুধনৰ ক্ষতি আৰু মানুহ-বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাতৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাব পাৰে। অন্যহাতে, ব্যস্ত ৰাস্তা পাৰ হ’বলৈ চেষ্টা কৰা এটা হাতী বা গঁড়ৰ বাবে এখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথো জীৱন-মৰণৰ প্ৰশ্ন হৈ পৰিব পাৰে। ইউনেস্ক’ৰ নথিত কাজিৰঙাৰ দক্ষিণ সীমাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৩৭-ৰ যান-বাহন আৰু বসতিয়ে বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলত চাপ সৃষ্টি কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। বিশেষকৈ বানৰ সময়ত এই চলাচল অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে।
তেন্তে সমাধান কি?
নতুন পৰিৱেশ-সংবেদনশীল অঞ্চল নিৰ্ধাৰণৰ আগতে কোনবোৰ অঞ্চল বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ, কোনবোৰ বানৰ সময়ৰ আশ্ৰয়স্থল, কোনবোৰ জলাভূমি, কোনবোৰ বনাঞ্চলৰ সংযোগ আৰু কোনবোৰ মানুহৰ বসতি—সেই সকলোবোৰ বৈজ্ঞানিকভাৱে মূল্যায়ন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
কাৰণ বন্যপ্ৰাণীৰ মানচিত্ৰ আৰু মানুহৰ মানচিত্ৰ সদায় একে নহয়।
উন্নয়ন হওক। কিন্তু প্ৰকৃতিৰ বিৰুদ্ধে নহয়।
অসমক উন্নয়ন লাগে।
কাজিৰঙাৰ কাষৰীয়া মানুহৰো উন্নয়ন লাগে।
কিন্তু কাজিৰঙাই আমাক এটা কথা শিকায়—প্ৰকৃতিৰ সৈতে যুঁজ কৰি দীৰ্ঘদিন উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।
বান আহিলে পানীয়ে নিজৰ পথ বিচাৰে।
বন্যপ্ৰাণীয়ে নিজৰ পথ বিচাৰে।
নদীয়ে নিজৰ পথ বিচাৰে।
প্ৰকৃতিয়ে নিজৰ নিয়মত চলে।
আমি সেই নিয়মবোৰ বুজি উন্নয়ন কৰিলে হয়তো মানুহো বাচিব, প্ৰকৃতিও বাচিব।কিন্তু যদি উন্নয়নৰ বাবে পৰিৱেশগত সুৰক্ষা-বেষ্টনী ক্ৰমাৎ সংকুচিত কৰি যাওঁ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ, জলাভূমি, বনাঞ্চলৰ সংযোগ আৰু বানৰ সময়ৰ আশ্ৰয়স্থলৰ দৰে বিষয়বোৰক দ্বিতীয় স্থান দিওঁ, তেন্তে এদিন প্ৰশ্নটো কেৱল—
“কাজিৰঙাৰ গঁড় কিমান আছে?” বুলি নাথাকিব।
প্ৰশ্নটো হ’ব—
“কাজিৰঙাৰ গঁড়, হাতী, হৰিণ আৰু আন বন্যপ্ৰাণীবোৰৰ যাবলৈ এতিয়াও কোনো পথ বাকী আছেনে?”
বানৰ পানীয়ে অসমক প্ৰতিবাৰেই সোঁৱৰাই দিয়ে—প্ৰকৃতিক সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰি।
এতিয়া কাজিৰঙাৰ ক্ষেত্ৰত আমাৰ সিদ্ধান্তই নিৰ্ধাৰণ কৰিব—
আমি প্ৰকৃতিৰ সৈতে সহাৱস্থান কৰিবলৈ শিকিম নে উন্নয়নৰ নামত সেই সহাৱস্থানৰ স্থানটো ক্ৰমাৎ সৰু কৰি আনিম?
কাজিৰঙাক সুৰক্ষিত কৰা মানে কেৱল এটা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক সুৰক্ষিত কৰা নহয়।
ই এটা সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ, হাজাৰ হাজাৰ বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচলৰ পথ আৰু অসমৰ ভৱিষ্যৎ প্ৰকৃতিক সুৰক্ষিত কৰা।
Disclaimer: The opinions expressed in this article are those of the author's. They do not purport to reflect the opinions or views of The Critical Script or its editor.
Regional Related Posts
Newsletter!!!
Subscribe to our weekly Newsletter and stay tuned.
Related Comments